Prof. Izydor Stella-Sawicki – wizjoner i pierwszy rektor Politechniki Krakowskiej

Za pierwszego rektora Politechniki Krakowskiej uznaje się prof. Izydora Stella-Sawickiego, choć w początkowym okresie funkcjonowania PK takie stanowisko nie istniało. Uczelnia uzyskała pełną niezależność od Akademii Górniczo-Hutniczej dopiero w 1954 r. Do tego czasu wydziały zwane politechnicznymi działały w strukturze AGH (do 1949 r. – Akademia Górnicza), aczkolwiek cieszyły się dużą autonomią, miały własny Senat i budżet. Prof. Izydor Stella-Sawicki do 1948 r. pełnił funkcję prorektora AG ds. Wydziałów Politechnicznych, a także przewodniczył ich Senatowi. Konsekwencja, upór i zaangażowanie prof. Izydora Stella-Sawickiego w powstanie Politechniki Krakowskiej, sprawiły, że uczony zajmuje szczególne miejsce w pamięci wspólnoty akademickiej PK. Co ciekawe, dokumenty rodziny Stella-Sawickich wskazują, iż założyciel uczelni, chciał, by nowa politechnika pojawiła się pod Wawelem znacznie wcześniej niż się to faktycznie stało. Ale po kolei…

Prof. Izydor Stella-Sawicki urodził się 5 kwietnia 1881 r. we Lwowie. Tam również uzyskał w 1904 r. dyplom inżyniera dróg i mostów Politechniki Lwowskiej. W 1905 r. podjął pracę w Namiestnictwie Galicyjskim we Lwowie, a następnie w Ministerstwie Handlu, gdzie zajmował się budową dróg wodnych. W latach 1907-1918 przyszły założyciel Politechniki Krakowskiej pracował w Biurze Melioracyjnym Wydziału Krajowego we Lwowie. Jednocześnie w latach 1911-1914 był docentem w Krajowej Szkole Ogrodniczej we Lwowie. W 1914 r. uzyskał tytuł i licencjat autoryzowanego inżyniera budowlanego, a w 1917 r. został przysięgłym mierniczym.

W 1918 r., po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Izydor Stella-Sawicki został powołany – w Ministerstwie Robót Publicznych – na stanowisko naczelnika Oddziału Wodnego w Kielcach. W 1921 r. zasilił szeregi pracowników naukowych powołanej w 1919 r. Akademii Górniczej w Krakowie, gdzie w latach 1937-1939 pełnił funkcję dziekana Wydziału Hutniczego. Ponadto uczony (lata 1921-1926) wykładał statykę i budownictwo na Wydziale Architektury Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.

Tym co wyróżniało prof. Izydora Stella-Sawickiego było odważne – jak na ówczesne czasy – projektowanie konstrukcji żelbetowych o różnym przeznaczeniu. Wśród nich należy wymienić pierwszy most z żelbetonu wzniesiony na rzece Pełtwi, mającej swe źródła w okolicach Lwowa. W II połowie lat 30. XX w. prof. Izydor Stella-Sawicki pracował m.in. przy budowie elektrowni Jaworzno oraz huty szkła w Ząbkowicach Śląskich. Był autorem projektu obwałowania Wisły od Niepołomic do Zawichostu oraz instalacji kanalizacyjnych dla Oświęcimia. Pisząc o działalności projektowej prof. Stella-Sawickiego należy wspomnieć o nowoczesnym hangarze na lotnisku w Rakowicach (obecnie krakowskie Czyżyny) czy kompleksowych konstrukcjach czterech sanatoriów akademickich w Zakopanem. Uczony był również autorem licznych publikacji z zakresu budownictwa żelbetowego i przemysłowego oraz statyki budowli. Na jego podręcznikach wychowały się całe pokolenia polskich inżynierów budownictwa.

Rodzina Stella-Sawickich pielęgnuje pamięć o swoich przodkach. Archiwum rodzinne sięga do XIX w., a wśród licznych dokumentów znajdują się także te związane z założycielem Politechniki Krakowskiej. Materiały odkryte przez Ewę i Tomasza Stella-Sawickich, wskazują, że idea utworzenia nowej uczelni w Krakowie – inaczej niż długo uważano – powstała jeszcze w okresie II RP. Mówił o tym w czasie inauguracji jubileuszu 80-lecia uczelni, wnuk prof. Izydora Stella-Sawickiego, dr Marek A. Stella-Sawicki: naukowiec, działacz społeczny, propagator polskiej historii w Wielkiej Brytanii, autor licznych publikacji, Kawaler Orderu Imperium Brytyjskiego. Dr Stella-Sawicki wygłosił 13 stycznia br. wykład pt. „Powstanie Politechniki Krakowskiej w świetle materiałów rodziny Sawickich”. 

Prof. Izydor Stella-Sawicki już pod koniec lat 20. XX w. miał konkretną wizję dotyczącą założenia nowej uczelni. Przedstawił ją w szczegółowym referacie, którego rękopis liczy 15 stron, a datowany jest na 1929 r. W dokumencie uczony wskazywał na pilną potrzebę wypełnienia luki związanej z wyższym szkolnictwem technicznym w Polsce, gdzie działały wówczas tylko dwie politechniki – Warszawska i Lwowska. – Jeśli się zwróci uwagę, że b. Austria na 50 milionów ludności miała politechnik ośm, w Niemczech jest ich na 60 milionów mieszkańców dziesięć, a mała Czechosłowacja ma ich cztery, to Polska przy 30 milionach ludności faktycznie powinna ich mieć co najmniej pięć – napisał prof. Izydor Stella-Sawicki. Postulował stworzenie trzeciej politechniki, która miałaby kształcić wykwalifikowanych inżynierów, wspierać uprzemysłowienie kraju oraz przyczyniać się do wzrostu gospodarczego i obronności Polski. Prof. Stella-Sawicki wskazywał jako właściwe miejsce Kraków – z jego polskością, akademicką tradycją, obecnością bibliotek, muzeów oraz szkół wyższych, takich jak Uniwersytet Jagielloński czy Akademia Górnicza, które mogłyby wesprzeć nową uczelnię na początku jej działania. Równocześnie, jak podkreślał autor referatu: …Kraków, oddalony od Lwowa i Warszawy, nie stworzy konkurencji działającym tam politechnikom, natomiast będzie przyciągał młode pokolenie z województw zachodnich, szczególnie „ludność bliskiego ziemi krakowskiej Śląska”.

Z inicjatywy prof. Izydora Stella-Sawickiego w Krakowie powstał w latach 20. XX w. tymczasowy komitet założycielski politechniki, w skład którego weszli wybitni profesorowie, tacy jak Tadeusz Sikorski, Walery Goetel, Adolf Szyszko-Bohusz czy Arnold Bolland. Jednak na realizację idei utworzenia Politechniki Krakowskiej przyszło poczekać do drugiej połowy lat 40. ub. wieku. Szczegóły dotyczące referatu prof. Stella-Sawickiego i działań związanych z utworzeniem Politechniki Krakowskiej jeszcze w międzywojniu, zaprezentował na łamach czasopisma „Nasza Politechnika” (styczeń 2023) red. Lesław Peters. Artykuł poświęcony tej sprawie nosi tytuł „Rodowód odnaleziony”.

W listopadzie 1939 r. prof. Izydor Stella-Sawicki podzielił los krakowskich profesorów, aresztowanych przez Gestapo w ramach Sonderaktion Krakau i przewiezionych do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen. Uczony przebywał tam do lutego 1940 r., gdy wraz z grupą ponad stu starszych więźniów został zwolniony. Po powrocie do Krakowa prof. Stella-Sawicki podjął zatrudnienie – podobnie jak wielu wybitnych wykładowców zlikwidowanej przez okupanta Akademii Górniczej – w Górniczo-Hutniczo-Mierniczej Szkole Technicznej, która działa za zgodą niemieckich władz. Jej dyrektorem został ostatni przed wybuchem II wojny światowej rektor AG, prof. Walery Goetel. Kadra mieszczącej się na krakowskich Krzemionkach szkoły zawodowej gwarantowała wysoki poziom nauki, nie tylko w działalności jawnej, ale również na tajnych kompletach akademickich. Jednym z wykładowców „podziemnej uczelni” był oczywiście prof. Izydor Stella-Sawicki. Skupione wokół niego środowisku uczonych i uczniów stało się zarzewiem realizacji idei utworzenia politechniki w Krakowie.

W styczniu 1945 r., natychmiast po wyzwoleniu Krakowa spod niemieckiej okupacji, został powołany Komitet Organizacyjny Politechniki w Krakowie pod przewodnictwem prof. Izydora Stella-Sawickiego. Już w lutym 1945 r. w siedzibie Krakowskiego Towarzystwa Technicznego otwarto biuro rejestracji na studia. Inauguracja roku akademickiego nowo tworzącej się uczelni została zorganizowana 31 maja w auli Akademii Górniczej. Jak się okazało, uroczystość miała rozpoczynać rok akademicki nie na uczelni krakowskiej, a na Politechnice Śląskiej. Stało się tak za sprawą dekretu Krajowej Rady Narodowej z 24 maja 1945 r., który wszedł w życie 11 czerwca 1945 r. Powstające przy Akademii Górniczej wydziały planowano włączyć do PŚ i przenieść do Gliwic. 5 października 1945 r. na skutek zabiegów czynionych przez rektora AG prof. Walerego Goetla oraz prof. Izydora Stella-Sawickiego, minister oświaty Stanisław Skrzeszewski upoważnił Walerego Goetla do zorganizowania przy Akademii Górniczej wydziałów: Architektury; Inżynierii Lądowej, Wodnej i Mierniczej; Leśnego.

19 listopada 1946 r. Rada Ministrów zaakceptowała utworzenie przy Akademii Górniczej Wydziałów Politechnicznych: Architektury, Inżynierii (od 1953 r. – Wydział Budownictwa Lądowego i Wydział Budownictwa Wodnego) oraz Komunikacji (od 1953 r. – Wydział Mechaniczny). Dekret w tej sprawie został ogłoszony w „Dzienniku Ustaw RP z dnia 3 lutego 1947 r.”, ale miał moc wsteczną od 1 kwietnia 1945 r. i dlatego tę datę uznano za początek istnienia Politechniki Krakowskiej. Prof. Izydor Stella-Sawicki został prorektorem AG do spraw Wydziałów Politechnicznych na lata akademickie 1946/47 i 1947/48. Zarządzane przez niego wydziały miały własny budżet i Senat.

Po przekształceniu w 1954 r. (na mocy uchwały nr 409 z 7 lipca 1954 r.) Wydziałów Politechnicznych przy AGH w całkowicie samodzielną Politechnikę Krakowską, prof. Izydor Stella-Sawicki był kierownikiem Katedry Statyki Budowli i Wytrzymałości Materiałów. Pełnił równocześnie funkcję kierownika Katedry Inżynierii i Budownictwa na Akademii Górniczo-Hutniczej. Założyciel Politechniki Krakowskiej i jej pierwszy rektor zmarł w Krakowie 19 grudnia 1957 r. Został pochowany na Cmentarzu Salwatorskim.

W 2022 r. rodzina prof. Izydora Stella-Sawickiego ufundowała puchar dla wyróżniającego się wydziału Politechniki Krakowskiej. Do tej pory ten cenny przedmiot zdobyły trzy wydziały: Inżynierii i Technologii Chemicznej, Architektury i – w październiku 2024 r. – Inżynierii Środowiska i Energetyki. W listopadzie 2022 r., z okazji ustanowienia „Pucharu prof. Izydora Stella-Sawickiego, założyciela i pierwszego rektora Politechniki Krakowskiej”, w „Naszej Politechnice” został opublikowany artykuł dr. Marka A. Stella-Sawickiego pt. „Pierwszy między równymi”, przybliżający życie i działalność jego dziadka.

(bk)